TANZİMATIN HAZIRLANIŞ NEDENLERİ
Abdülmecit Dışişleri Bakanlığına atadığı Mustafa Reşit Paşa'yı tanzimatı hazırlamakla görevlendirdi. Baş¬lıca nedenler:
1. Devleti içte ve dışta içerisinde bulunduğu zor du¬rumdan kurtarmak.
2. Avrupa devletlerinden yardımlar almak.
3. Ülke yönetiminde köklü değişiklikler yapmak.
4. Ülkede Avrupa kanun ve düzenlerini gerçekleş¬tirmek.
Tanzimat fermanının ilk hazırlık çalışmaları II. Mah¬mut zamanında başlamıştır. Tanzimat fermanı Gülhane parkında Hatt–ı Hümayun şeklinde açıklandı.
GÜLHANE HATT–I HÜMAYUN'U İLE
GETİRİLEN YENİLİKLER
1. Müslüman, Hristiyan herkesin mal ve can özgür¬lüğüne ve güvenliğine kavuşması.
2. Vergilerin düzenli bir şekilde herkesin gelirine göre alınması.
3. Herkes mülkiyet hakkına sahip olacak, bu hak devlet tarafından korunacak. Mal ve mülk sahibi olanlar miras bırakabilecek.
4. Askere alınma ve terhisin sağlam esaslara bağ¬lanması, askerlik sürecinin belirlenmesi.
5. Mahkemeler açık olacak, hiç kimse haksız yere idam edilmeyecek. Suçlular hakkında araştırma yapıla¬cak.
6. Rüşvet ve kayırma cezalandırılacak.
TANZİMATIN İLANINDAN SONRA
YAPILAN YENİLİKLER
Ülkenin çeşitli yerlerine fermanın ilkelerini ve önemini anlatan görevliler gönderildi.
1. İllerde defterdarlıklar ve il genel meclisleri ku¬ruldu.
2. İslam hukukunun en gerekli olanları sistemli bi¬çimde toplanarak mecelle adında medeni kanun ya¬pıldı. Bu kanunu Ahmet Cevdet Paşa hazırlamıştır.
3. Vergilerin toplanmasında iltizam yöntemi kaldı¬rıldı. Ancak Âşar'ın toplanmasında iltizam kaldırılmadı.
4. Bank–ı Dersaadet adıyla ilk banka açıldı (1847).
5. Müslüman ve Hristiyan her Osmanlı vatandaşı askerlik yapacak. Ancak Hristiyanlar bu karara karşı olunca Hristiyanlar için bedelli askerlik usulü getirildi.
6. Dini kanunların yanında batılı kanunlar yapıldı. Ancak bu durum hukuk alanında ikilikli bir durum do¬ğurdu ve karışıklıklar çıktı. Çünkü devlet teokratik esas¬lar üzerine kurulmuştu.
Karma mahkemeler kuruldu bu mahkemelerin yarısı yabancılardan oluşmuştu. Bu durum devletin bağımsız¬lı¬ğına aykırı olaylar yarattı.
7. Toprak yönetiminde Fransa mülkiyet hakkı örnek alınıp yeni Arazi Kanunu yapıldı. (1858)
Bu kanuna göre oluşan durum:
1. Devlet malı (miri toprak) toprakları işleyen çiftçi¬lere işledikleri toprak mülk olarak verildi. Ancak yoksul köylülerin borçlanmaları sonucu topraklar tefecilerin eline geçti.
2. Vakıf toprakları ise Evkâf vekaletinin yönetimine bırakıldı.
3. Mir'i topraklar ise devletin mülkiyetine bırakılan topraklardı.
Bu kanunla topraklar çeşitliliği ve hukuki özellikleri açıklığa kavuşturuldu. Toprakta özel mülkiyete geçişin temelleri atıldı. Mithat Paşa toprakların veriminin arttırıl¬ması ve tarımın geliştirilmesi için memleket sandıkları kuruluşunu sağladı. (1863) Bu sandıklar Ziraat Banka-sına dönüştürüldü (1888).
8. Vilayet kanunu çıkarıldı (1864) eyaletler küçül¬tüldü. Vilayet, Liva (sancak), kaza, nahiye ve köy şek¬linde idari teşkilatlar kuruldu.
9. İlk defa 1858 İstanbul'da bir kız rüştiyesi açıldı. Öğretmen yetiştirmek için Darûlmuallimin açıldı (1847).
10. Dil ve tarih çalışmaları yapmak üzere Encümen–i Daniş (İlimler Akademisi) açıldı (1850).
ISLAHAT FERMANI (1856)
Kırım savaşı sonrasında Paris'te barış görüşmeleri yapılırken Hristiyanların durumları tartışma konusu ol¬muştu. Büyük devletlerin iç işlerimize karışmasını önle¬mek amacıyla Paris antlaşmasından önce bu ferman hazırlandı.
Islahat fermanı, Tanzimat fermanını tamamlayıcı özelliktedir.
FERMANIN MADDELERİ
1. Din ve mezhep özgürlüğünün sağlanması, patrik¬hanenin ıslah edilmesi,
2. Hristiyan ve Musevileri küçük düşüren sözler ve deyimlerin kullanılmaması,
3. Hristiyanlarında Türk ve Müslümanlar gibi devlet memurluklarına atanmaları ve her çeşit okullara girebil¬meleri,
4. Askerlik için nakdi bedelin (hizmet karşılığı verilen para) kabul edilmesi ve Hristiyanların ne şekilde askerlik yapacaklarının belirtilmesi,
5. Hristiyanlar il meclislerine üye olabilecekler,
6. Mahkemelerin açık yapılması herkesin kendi di¬nine göre yemin etmesi. Hapishanelerin ıslahı ve kanun¬ların Hristiyan dillerine çevrilmesi.
Ticaret, ceza ve hukuk davaları için karma mahke¬melerin kurulması.
7. İşkence, dayak ve angaryanın kaldırılması.
8. Vergilerin adaletli herkesin gelirine göre alınması ve iltizam usulünün düzenlenmesi.
9. Yabancı uyruğunda olan kimselerin de, vergilerini vermek suretiyle, mal ve mülk sahibi olabilmeleri.
10. Tarım ve ticaret işlerinin yoluna konması. Herke¬sin şirket ve banka gibi ticari nitelikte kurumlar ku¬rabil¬meleri.
Not : Osmanlı yönetimi Kırım Savaşı için yapılan Paris Antlaşmasına Islahat Fermanını madde olarak yerleştirdi. Bu durum Avrupalıların Osmanlıların içişlerine karışmasına yol açan nedenlerden biri olmuştur.

TANZİMAT FERMANI İLE ISLAHAT
FERMANI ARASINDAKİ FARKLAR

1. Tanzimat fermanı yöneticilerin kendi isteğine göre hazır¬lanırken, Islahat fermanı Avrupalı devletlerin baskı¬sıyla yapılmıştır.
2. Tanzimat fermanı genel olarak bütün halkın gü¬venlik vergi ve askerlik konularında adaletli değerlendi¬rilmesi esas alınmıştı. Islahat fermanında ise din ve ırk farkı gözetmeksizin aradaki eşitsizlik kaldırıldı.
3. Tanzimat fermanı özellikle müslümanlar için ha¬zır¬lanmış ıslahat fermanının ise Hristiyanlar için hazır¬landığı kabul edilmiştir.
4. Islahat fermanı müslümanlar ve ulema tarafından tepkiyle karşılanmıştır. Hristiyanlar ise kendilerinden is¬te¬nen askerlik görevinin ekonomik faaliyetlerini engelle¬yici bir durum olarak nitelemişlerdir.
5. Islahat fermanı Fransız ihtilalinin getirdiği bazı maddeleri taşıdığından hristiyanların devletten ayrılma is¬teklerini hızlandırmıştır.

I. MEŞRUTİYET ÖNCESİ SİYASİ DURUM

Padişah Abdülaziz Avrupa'dan yüksek faizle borç aldı. Paraları ülke kalkınmasına harcamadı. Mali durum bozuldu. Rus taraftarı Mahmut Nedim Paşa'yı sadrazam yaptı. Rusya Panislavist hareketleri hızlandırdı. İlk önce Hersek'te sonra Bosna'da isyan çıktı. Osmanlı kuvvetleri Bulgar, Sırp ve Karadağ isyanlarını bastırdı. Aydınlar ve halk devletin karşılaştığı bu kötü durumlara tepkiler gös¬terdi. Rusya İstanbul'daki karışıklıktan yararlanarak Bosna – Hersek'in Avusturya – Macaristan'a, Bulgaris¬tan'ın ise kendisine verilmesini is¬tedi. İngiltere yakındo-ğudaki çıkarlarına uymayan bu du¬ruma karşı çıktı. Bal¬kan meselesinin çözülmesi için kon-ferans düzenlenme¬sini istedi. İstanbul'da toplanan Konferansa İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya, Almanya ve İtalya katıldı (23 Aralık 1876).

I. MEŞRUTİYETİN İLANI

Mithat Paşa liderliğinde Yeni Osmanlılar (Jön Türk¬ler) Meşrutiyet yönetiminin kurulmasını, ırk, din ve mez¬hep ayrılıklarının ortadan kaldırılmasını, kurulacak mec¬liste imparatorlukta yaşayanların temsil edilmesini is¬tedi¬ler. Veliaht V. Murat'la anlaşan yeni Osmanlılar ihti¬lâl ya-parak Abdülazizi tahttan indirdiler. V. Murat ruh has¬tası olduğundan yerine II. Abdülhamit'i padişah yaptı¬lar.
Yeni Osmanlılar Avrupa devletlerinin iç işlerimize ka¬rışmalarını önlemek için, İstanbul Konferansının toplan¬dığı gün Kanun–i Esasi'yi ilân ettiler. (23 Aralık 1876) İlk Mebusan meclisi açıldı. Kanun–i Esasi Türk tarihinin ilk anayasasıdır.

KANUNİ ESASİ'NİN ÖZELLİKLERİ

1. Mebusan Meclisi, her elli bin erkek seçmenin seçtiği milletvekillerinden oluşmuştur. Hiç bir yetkisi yok¬tur. Kanun tasarılarını görüşür ve gerekli gördükleri konu¬larda bakanların görüşlerini dinlerdi.
2. Meclisi Âyan, üyeleri padişah tarafından, ömür boyu görev yapmak üzere seçilmiştir. Bu meclis kanun tasarılarının dini kurallara ahlâka, padişahın yasal ko¬nu¬muna ve ülke bütünlüğüne uygunluğunu onaylardı.
3. Kanun Yapma hakkı Âyan ve Mebusan Meclisle¬rine aitti. Ancak bu durum uygulamada gerçek¬leştirile¬medi.
4. Yürütmenin başı padişahtır. Sadrazam ve bakan¬ları seçer ve görevden alırdı. Yargı gücü bağımsızdır.
5. Milletvekilleri dört yıl için seçilirdi. Meclisi açmak ve kapatmak padişahın yetkisi içerisindedir.
6. Hükümet, padişaha karşı sorumlu, meclise karşı sorumsuzdur.
İki mecliste, kabul edilen yasa tasarısını padişah is¬terse kabul, istemezse redederdi. Yasama bağımsız değildir.
Anayasada eşitlik, kişi haklarının dokunulmazlığı, eğitim, basın, vicdan, ticaret, mahkemelerin açık ve ba¬ğımsız olması konuları da yer almıştır.

I. MEŞRUTİYET'İN SONA ERMESİ

Balkan sorunu İstanbul konferansında çözümlen¬medi. İngiltere Londra'da konferans toplandı. İstanbul konferansına katılan devletler, Osmanlı devletinden, Hristiyanlar için yapılan ıslahatları kendileri tarafından denetlenmesini istediler. Osmanlı devleti bu isteği red¬detti.
Mebusan meclisinde Karadağın toprak istekleri red¬dedildi. Rusya Osmanlı Hristiyanlarının koruyuculuğunu istedi. Osmanlı bu isteğe karşı çıkınca Rusya Osmanlı devletine savaş ilân etti.
1877 – 1878 Osmanlı – Rus Savaşına Osmanlı or¬du¬ları yeterince hazırlanmadı ve birlikler yenilgiye uğ¬radı.
Mebusan meclisinde padişahı ve hükümeti yenilgi¬den sorumlu tutan eleştiriler başladı. II. Abdülhamit mec¬lisi kapattı (1878). Anayasa'yı uygalamadı. Yeni Osmanlı¬ları görevden aldı. Sultan Abdülazizin intihar etmediğini, Yeni Osmanlılar tarafından öldürüldüğünü ileri sürdü. Kurduğu özel mahkemelerde Mithat Paşa ve arkadaşla¬rını idama mahkum ettirdi. Hafiye örgütleri kurdu, meşru¬tiyet ve özgürlük isteyenleri hapis ettirdi. Mutlakiyetçi ve baskıcı bir yönetim kurdu. İslamcılık poli¬tikasına yöneldi.